Dombateko trikuharria

Megalitismoaren katedrala

"Megalitismo galiziarraren katedrala" deritzonaren aurrean gaude; Dombateko trikuharria inguruko granitoz egina dago eta Galiziako megalitismoaren adibiderik paradigmatikoenetako bat da. 18 ortostato eta 4,65 m-ko altuera dituen eraikina da, hileta-izaerakoa eta kolektiboa. Galiziako neolitikoan kokatutako eraikuntza hau gure aroaren aurretik 3700. urtekoa da, gutxi gorabehera, eta gure aroaren aurretik 2700. urtera arte erabili zen, hau da, milurteko batez.

Trikuharria inguratzen duten arroka txikienak mamoa edo trikuharriaren jatorrizko estalkia osatzen zuen harri-korazaren zati dira: 24 metroko diametroa eta 1,8 metroko altuera duen lurrezko eta harrizko tumulua, hura partzialki estaltzen zuena. Gaur egun koraza suntsituta dago hein handi batean, monumentuak historian zehar jasandako arpilatzeen ondorioz.

Trikuharriaren aurrealdean daude "idoliño" ospetsuak. Forma antropomorfikoa duten harrizko iruditxo horiek korridorearen aurreko sarrerarekin lerrokatuta daude, eta lurperatutako pertsonak irudika ditzakete, edo babes-funtzioa izan.

Labar-pinturen kontserbazioa

Coruñako Diputazioak 1975ean erosi zuen, eta handik gutxira induskatu zuten, XX. mende-amaieran. Zehazki, 1987 eta 1989 urteen artean Jose Maria Belloren zuzendaritzapean egindako hiru indusketa-kanpainatan. Aldi horretan aurkitu ziren bere ezaugarri asko.

Trikuharria babesten duen eraikina Francisco Vidal arkitekto coruñarrak egin zuen eta 2011n inauguratu zen. Sabaia egiteko trikuharri barruan aurkitutako pinturetan inspiratu zen. Margolan horiek korridorearen barrualdea eta ganbera apaintzen dituzte, eta arkeologia-zentroan dagoen erreplikan ikus daitezke. Kaolinez, burdin oxidoz eta egur-ikatzez eginda daude, eta forma geometrikoak eta puntuz inguratutako erretikulak dituzte, kolore zuria, gorria eta beltza konbinatzen dituztenak.

Barnean grabatu batzuk ere aurkitu zituzten, Elizabeth Shee arkeologo irlandarrak The Thing izena eman zienak: Gauza. Grabatu horiek nahasmena sortzen dute oraindik, ez dakigulako zer irudika zezaketen.

Multzo arkeologikoa

Dombateren balioa nabarmentzeko, kanpaina berri bat egin zen Manuel Lestonen zuzendaritzapean, XXI. mende-hasieran. Trikuharriaren inguruko historiaurreko jarduera antropikoa dokumentatu da, besteak beste, zangak, hobiak eta su-hondarren gisako egiturak.

Lan horiek aztarnategiari eta okupazio-faseei buruzko ezagutza zabaltzen lagundu zuten; horregatik, aztarnategiaz ari garenean, ez gara ari soilik begien bistan dagoen hileta-monumentuaz.

Trikuharriaren ondoan, harrizko bi zirkulu txiki ere ikusten dira, suak pizteko egituratzat hartzen direnak. Beharbada, "sutondo" horiek hileta-erritualak egiteko erabili ziren. Beste hipotesi batek dio gorpuak barruan utzi aurretik errausteko erabiliko zirela, baina ez dugu horren zantzu zientifikorik. Ehorzketak ehorzketa-ganberan lurperatuz egingo ziren seguruenik.

Baina Galiziako lurraren azidotasunak ezinezkoa egiten du hori baieztatzen duten hondakin organikoak kontserbatzea.

Dombateko trikuharriak, gainera, Galizian bakarrik ematen den ezaugarri bat du: mamoa berean bi trikuharri egotea. Trikuharririk txikiena da zaharrena, bere mamoa duena, eta sorrera-data gure aroaren aurretik 3900 da, gutxi gorabehera, hau da, "Dombate Berria" izeneko handia baino 200 bat urte zaharragoa. Txikienak, gaur egun, ez du egitura osorik.

Dombateko trikuharriaren magiaren parte dira ezaugarri horiek guztiak, Eduardo Pondal eta beste poeta handi batzuen inspirazio eta gure historiaren parte diren elezaharretako protagonista direnak.